Bệnh Alzheimer: Dấu Hiệu, Nguyên Nhân Và Chăm Sóc Toàn Diện

Alzheimer là một bệnh lý thoái hóa thần kinh tiến triển, gây suy giảm trí nhớ và chức năng nhận thức theo thời gian, làm ảnh hưởng rõ rệt đến khả năng sinh hoạt độc lập. Ở Việt Nam, cùng với tốc độ già hóa dân số, nhóm rối loạn nhận thức và sa sút trí tuệ đang được ghi nhận ngày càng nhiều trong thực hành lâm sàng, không chỉ ở tuyến chuyên khoa mà cả tại cộng đồng.

Theo góc nhìn Tây y, Alzheimer liên quan đến tổn thương cấu trúc và chức năng của não, làm suy yếu mạng lưới thần kinh chịu trách nhiệm về trí nhớ, ngôn ngữ và điều hành hành vi. Theo góc nhìn Đông y, bệnh thường được liên hệ với suy giảm khả năng nuôi dưỡng thần trí, khiến tinh thần và trí nhớ không còn “minh mẫn” như trước.

Triệu chứng

Alzheimer không khởi phát ồ ạt mà thường tiến triển âm thầm. Điều quan trọng là bà con nhận ra mức độ biểu hiện theo giai đoạn để chủ động thăm khám và can thiệp phù hợp.

Triệu chứng nhẹ

Người bệnh hay quên những việc vừa xảy ra, lặp lại câu hỏi, lẫn nhẹ về ngày tháng hoặc lịch hẹn. Khả năng tập trung giảm, xử lý công việc chậm hơn, dễ thất lạc đồ dùng. Ở giai đoạn này, đa số vẫn tự chăm sóc được nhưng cần người nhà nhắc nhở, hỗ trợ sắp xếp công việc và lịch sinh hoạt.

Triệu chứng trung bình

Quên rõ hơn và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt: có thể quên đường quen, khó thực hiện công việc nhiều bước như nấu ăn, dùng thiết bị gia dụng, quản lý tiền bạc. Ngôn ngữ bị tác động: gọi sai tên đồ vật, diễn đạt vòng vo, khó theo dõi cuộc trò chuyện. Tính cách và hành vi có thể thay đổi: dễ cáu gắt, nghi ngờ, thu mình, rối loạn giấc ngủ hoặc đảo lộn nhịp ngày đêm.

Triệu chứng nặng

Người bệnh mất định hướng rõ rệt, có thể không nhận ra người thân, không tự ăn uống, tắm rửa, thay đồ hay đi vệ sinh. Nguy cơ nuốt sặc tăng lên, dễ té ngã do rối loạn thăng bằng hoặc đi lang thang. Một số trường hợp có kích động, bứt rứt, hành vi mất an toàn cho bản thân và người xung quanh. Nếu bà con thấy người thân có dấu hiệu nặng như lạc đường, không tự chăm sóc, nuốt sặc hay té ngã, mình nên đi thăm khám sớm tại dịch vụ Khám và chữa bệnh Y học cổ truyền và bà con cần hỏi đáp vui lòng liên hệ 0904.778.682 để tôi tư vấn.

Nỗi lo & Biến chứng

Điều khiến nhiều gia đình lo lắng không chỉ là “quên” mà là hệ quả dây chuyền: té ngã gây chấn thương, suy kiệt do ăn uống kém, nguy cơ viêm phổi do hít sặc, loét tì đè khi nằm nhiều, nhiễm trùng tái diễn, rối loạn giấc ngủ kéo dài, kèm theo lo âu hoặc trầm cảm. Với người chăm sóc, áp lực thường nằm ở sự mệt mỏi tích lũy, thiếu ngủ, căng thẳng tâm lý, khó sắp xếp thời gian và chi phí, đôi khi là cảm giác bất lực vì bệnh tiến triển dù đã rất cố gắng.

Nguyên nhân & Cơ chế

Về mặt Tây y, Alzheimer là bệnh lý thoái hóa não tiến triển, đặc trưng bởi suy giảm chức năng tế bào thần kinh và kết nối thần kinh theo thời gian. Tổn thương thường liên quan đến các vùng não tham gia ghi nhớ và điều hành nhận thức, vì vậy biểu hiện nổi bật là suy giảm trí nhớ gần, sau đó lan sang ngôn ngữ, định hướng, tư duy và hành vi. Nguy cơ mắc bệnh tăng theo tuổi, đồng thời chịu ảnh hưởng bởi yếu tố di truyền và các yếu tố nguy cơ mạch máu như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu. Một số yếu tố lối sống cũng góp phần làm nặng tiến trình suy giảm nhận thức, gồm ít vận động, giấc ngủ kém kéo dài, cô lập xã hội, căng thẳng mạn tính và kiểm soát bệnh nền chưa tốt.

Về mặt Đông y, bệnh thường được nhìn nhận trong bối cảnh suy giảm sự nuôi dưỡng thần trí theo thời gian. Khi cơ thể suy yếu, khả năng “bồi dưỡng” cho tinh thần và trí nhớ giảm đi, người bệnh dễ xuất hiện hay quên, tinh thần uể oải, ngủ không yên, và dần giảm khả năng thích ứng với sinh hoạt thường ngày. Cách hiểu này giúp định hướng các biện pháp hỗ trợ toàn thân, đặc biệt là giấc ngủ, dinh dưỡng, vận động và ổn định tinh thần.

Phương pháp điều trị

Điều trị theo Tây y

Trong Tây y, mục tiêu điều trị Alzheimer là làm chậm tiến triển suy giảm nhận thức, tối ưu chức năng còn lại, giảm rối loạn hành vi, và nâng cao an toàn cũng như chất lượng sống. Can thiệp thường bao gồm đánh giá chuyên khoa, sử dụng thuốc theo chỉ định bác sĩ, kết hợp phục hồi nhận thức và trị liệu hành vi. Song song, cần quản lý chặt các bệnh nền mạch máu, theo dõi dinh dưỡng, nguy cơ nuốt sặc, nguy cơ té ngã và rối loạn giấc ngủ. Người nhà cũng được hướng dẫn cách giao tiếp, cách thiết lập môi trường an toàn và cách xử trí các tình huống kích động hoặc đi lang thang.

Ưu điểm của Tây y là chẩn đoán dựa trên tiêu chuẩn chuyên môn rõ ràng, có chiến lược theo dõi tiến triển, và có các can thiệp chuẩn hóa giúp kiểm soát triệu chứng, nhất là khi kèm rối loạn hành vi hoặc bệnh nền phức tạp. Hạn chế là hiệu quả thường mang tính kiểm soát và làm chậm, ít khi đảo ngược hoàn toàn tiến trình bệnh; một số thuốc có thể gây tác dụng không mong muốn ở người lớn tuổi, vì vậy cần theo dõi sát, cá thể hóa và phối hợp chăm sóc dài hạn.

Điều trị hỗ trợ theo Đông y

Trong thực hành của tôi, Đông y được đặt ở vai trò hỗ trợ, hướng tới ổn định nền thể trạng và cải thiện những vấn đề làm người bệnh suy sụp nhanh như mất ngủ, bứt rứt, ăn kém, suy nhược, tinh thần bất an. Khi giấc ngủ được ổn định hơn, nhiều gia đình nhận thấy người bệnh bớt kích thích, bớt lẫn về đêm, nhịp sinh hoạt “êm” hơn và người chăm sóc cũng đỡ kiệt sức. Ngoài ra, các kỹ thuật không dùng thuốc như xoa bóp, bấm huyệt, châm cứu (khi phù hợp) có thể được cân nhắc như một phần hỗ trợ, với nguyên tắc an toàn là đánh giá kỹ thể trạng, bệnh nền, nguy cơ té ngã và khả năng hợp tác của người bệnh.

Điều quan trọng là bà con không nên tự ý dùng thuốc kéo dài hoặc phối hợp nhiều sản phẩm cùng lúc. Người bệnh Alzheimer thường là người cao tuổi, hay có nhiều bệnh kèm theo, nên mọi hướng hỗ trợ cần được thăm khám trực tiếp để lựa chọn phù hợp, theo dõi đáp ứng và điều chỉnh theo thời gian.

Chăm sóc & Phòng ngừa

Chăm sóc và phòng ngừa trong Alzheimer tập trung vào ba trụ cột: dinh dưỡng phù hợp, nếp sống an toàn và ổn định, cùng vận động và nâng đỡ tâm lý. Đây là phần quyết định chất lượng sống, đồng thời giảm biến chứng và giảm gánh nặng cho người chăm sóc.

Ăn uống

Bà con ưu tiên chế độ ăn giàu dưỡng chất hỗ trợ não và tim mạch: cá béo, trứng, các loại hạt, rau xanh, trái cây tươi; đảm bảo đủ đạm để chống suy mòn cơ. Với người bệnh có nguy cơ nuốt sặc, nên chọn thức ăn mềm, dễ nhai, chia bữa nhỏ, ăn chậm và ngồi thẳng khi ăn. Theo dõi lượng nước uống trong ngày để hạn chế táo bón và nhiễm trùng tiết niệu. Hạn chế rượu bia, đồ ngọt nhiều, thực phẩm siêu chế biến vì có thể làm nặng rối loạn chuyển hóa và ảnh hưởng giấc ngủ.

Sinh hoạt

Người bệnh Alzheimer cần nhịp sinh hoạt ổn định, ít thay đổi đột ngột. Bà con duy trì giờ ăn, giờ ngủ, giờ tắm rửa và giờ đi dạo cố định; sử dụng đồng hồ, bảng nhắc, ghi chú chữ to ở vị trí dễ thấy. Về an toàn, nên chống trượt nhà tắm, lắp tay vịn, tăng ánh sáng lối đi, dọn gọn dây điện và vật cản, khóa khu vực nguy hiểm. Nếu người bệnh hay đi lang thang, cần biện pháp nhận diện và giám sát phù hợp, đồng thời giữ không gian yên tĩnh vào buổi tối để giảm kích động và giảm đảo giấc.

Vận động & tâm lý

Vận động đều đặn giúp duy trì cơ lực, thăng bằng và giảm nguy cơ té ngã. Bà con có thể cho người bệnh đi bộ nhẹ, tập thở, dưỡng sinh hoặc các bài tập thăng bằng đơn giản, luôn kèm người hỗ trợ nếu cần. Song song, nên kích hoạt nhận thức bằng những hoạt động vừa sức: trò chuyện ngắn, nghe nhạc, xem ảnh cũ, làm việc tay đơn giản, đọc chữ to hoặc ghép hình mức độ dễ. Về tâm lý, người chăm sóc cần học cách giao tiếp mềm: nói câu ngắn, rõ, tránh tranh luận đúng sai, tập trung vào cảm giác an toàn của người bệnh. Đặc biệt, người chăm sóc cũng cần được nghỉ ngơi, chia ca, nhờ hỗ trợ khi cần để tránh kiệt sức và trầm cảm do chăm sóc dài hạn.

Alzheimer là một hành trình dài, và điều đáng quý nhất không phải là cố “thắng” bệnh bằng mọi giá, mà là giữ cho người bệnh được an toàn, được tôn trọng, và được sống trong một nhịp sinh hoạt êm ổn. Tôi luôn mong bà con hiểu rằng chăm sóc đúng cách có thể giúp làm chậm nhiều hệ quả nặng nề, và người nhà cũng cần được nâng đỡ. Khi bà con cần trao đổi cụ thể theo tình trạng của người thân, bà con cứ liên hệ 0904.778.682, tôi sẽ đồng hành cùng bà con một cách thận trọng và khoa học.