Bàn Chân Đái Tháo Đường: Nhận Biết Sớm, Điều Trị Và Phòng Ngừa

Bà con thân mến, bàn chân đái tháo đường là một trong những biến chứng làm tôi trăn trở nhất khi đồng hành cùng người bệnh mạn tính. Chỉ một vết trầy nhỏ ở ngón chân, nếu đi kèm đường huyết dao động và tuần hoàn kém, có thể tiến triển thành loét sâu, nhiễm trùng, thậm chí hoại tử.

Theo Tây y, cốt lõi nằm ở tổn thương thần kinh ngoại biên và mạch máu ngoại vi khiến bàn chân giảm cảm giác, giảm tưới máu và chậm lành. Theo Đông y, đây thường là biểu hiện của khí huyết nuôi dưỡng đầu chi suy giảm, vận hành không thông thuận, làm vùng bàn chân dễ tổn thương và khó phục hồi.

Thực tế ở Việt Nam, số người mắc đái tháo đường đang tăng nhanh, kéo theo các biến chứng bàn chân ngày càng gặp nhiều tại cộng đồng. Điều đáng nói là phần lớn tổn thương ban đầu khá âm thầm, dễ bị bỏ qua, đến khi phát hiện thì đã nặng và xử trí phức tạp hơn.

Triệu chứng

Bà con lưu ý, bàn chân đái tháo đường không chỉ là câu chuyện của một vết loét. Nhiều trường hợp bắt đầu bằng thay đổi cảm giác và chất lượng da, rồi mới tiến triển thành tổn thương thực thể. Tôi thường hướng dẫn bà con nhận biết theo mức độ để chủ động theo dõi.

Mức độ nhẹ

• Tê bì, châm chích, cảm giác kiến bò ở bàn chân, nhất là về đêm.
• Giảm cảm giác nóng lạnh hoặc giảm cảm giác đau, dễ bị bỏng nước nóng hay bị cọ xát mà không biết.
• Da bàn chân khô, nứt gót, bong vảy; xuất hiện chai chân ở các điểm tỳ đè như gan bàn chân, gót.
• Móng chân dày, giòn, dễ quặp; kẽ ngón dễ ẩm và nứt nẻ.

Mức độ trung bình

• Có vết phồng rộp, trầy xước, nứt da sâu hoặc vết thương nhỏ nhưng chậm lành.
• Vùng tổn thương có thể sưng, đỏ, tăng nhiệt tại chỗ; tiết dịch trong hoặc vàng nhạt.
• Đau tăng khi đi lại, hoặc ngược lại là ít đau bất thường dù vết thương đã rõ, gợi ý giảm cảm giác do bệnh lý thần kinh.
• Da quanh vết thương đổi màu, dày sừng, dễ lan rộng nếu tiếp tục tỳ đè.

Mức độ nặng

• Loét sâu, bờ loét nham nhở, rỉ mủ, mùi hôi rõ; đỏ lan quanh vết loét hoặc lan lên mu bàn chân, cẳng chân.
• Có dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân như sốt, ớn lạnh, mệt lả, tăng đường huyết khó kiểm soát.
• Bàn chân lạnh, tím tái, đau khi nghỉ hoặc đau tăng về đêm; mạch mu chân khó bắt, gợi ý thiếu máu nuôi.
• Vùng da chuyển màu đen hoặc hoại tử, có thể kèm bóng nước đen, nguy cơ lan rộng nhanh.

Nếu bà con đang có loét sâu, chảy mủ, sốt, đỏ lan nhanh hoặc nghi hoại tử, mình đừng chần chừ; bà con có thể đặt lịch Khám và chữa bệnh Y học cổ truyền hoặc gọi 0904.778.682 để tôi hướng dẫn xử trí an toàn theo tình trạng thực tế.

Nỗi lo và biến chứng

Tôi hiểu nỗi lo lớn nhất của bà con là nguy cơ đoạn chi. Điều này không phải để làm mình sợ, mà để thấy rằng bàn chân đái tháo đường cần được nhìn như một tình huống y khoa có thể diễn tiến nhanh, đặc biệt khi có nhiễm trùng hoặc thiếu máu nuôi.

Các biến chứng quan trọng gồm:

• Nhiễm trùng mô mềm: viêm mô tế bào, áp xe, lan theo khoang cân, có thể diễn tiến nặng nếu xử trí muộn.
• Viêm xương: khi loét sâu kéo dài, vi khuẩn có thể xâm nhập xương, làm điều trị phức tạp và kéo dài.
• Thiếu máu nuôi và hoại tử: do bệnh mạch máu ngoại vi, làm mô chết, vết thương khó lành và tăng nguy cơ đoạn chi.
• Biến dạng bàn chân và tàn phế chức năng: do tổn thương thần kinh, mất cân bằng lực, tăng điểm tỳ đè, tạo vòng xoắn loét tái phát.

Điều đáng tiếc là nhiều trường hợp không đau nhiều vì giảm cảm giác, nên bà con dễ chủ quan. Với bàn chân đái tháo đường, nguyên tắc an toàn là phát hiện sớm, giảm tỳ đè, chăm sóc vết thương đúng và kiểm soát đường huyết bền vững.

Nguyên nhân và cơ chế

Theo Tây y

Về cơ chế, bàn chân đái tháo đường hình thành chủ yếu từ ba trục bệnh sinh: bệnh lý thần kinh, bệnh lý mạch máu và rối loạn miễn dịch liên quan đường huyết.

• Tổn thương thần kinh ngoại biên: đường huyết cao kéo dài gây rối loạn dẫn truyền thần kinh, làm giảm cảm giác đau, nóng lạnh và cảm giác áp lực. Khi đó, bà con có thể bị cọ xát, đâm dằm, bỏng hoặc chèn ép do giày dép mà không nhận ra, vết thương âm thầm tiến triển.
• Bệnh mạch máu ngoại vi: xơ vữa và tổn thương nội mạc làm giảm tưới máu đến bàn chân, giảm oxy mô và giảm khả năng đưa tế bào miễn dịch đến vùng tổn thương. Kết quả là vết thương chậm lành và dễ hoại tử nếu thiếu máu nặng.
• Tăng nguy cơ nhiễm trùng: môi trường đường huyết cao làm giảm chức năng bạch cầu và tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển. Khi nhiễm trùng xuất hiện, phản ứng viêm có thể làm mô phù nề, tăng áp lực tại chỗ, càng làm giảm tưới máu và khiến tổn thương lan rộng.

Theo Đông y

Theo cách nhìn Đông y, bàn chân là phần đầu chi, vốn là nơi “xa trung tâm”, nếu khí huyết vận hành không thông và khả năng nuôi dưỡng suy giảm thì rất dễ phát sinh tổn thương. Khi cơ thể suy yếu lâu ngày, vận hóa kém, tuần hành không thuận, vùng bàn chân dễ khô nứt, tê bì, vết thương khó liền. Nếu thêm yếu tố nhiễm trùng và tuần hoàn kém, tổn thương có thể chuyển nặng nhanh hơn.

Phương pháp điều trị

Điều trị bàn chân đái tháo đường luôn cần tiếp cận đa mô thức. Mục tiêu không chỉ là làm vết loét khô miệng, mà còn là kiểm soát đường huyết, giảm tải tỳ đè, kiểm soát nhiễm trùng và cải thiện tuần hoàn để tạo nền tảng lành vết thương và giảm tái phát.

Điều trị theo Tây y

• Kiểm soát đường huyết: tối ưu hóa mục tiêu đường huyết giúp cải thiện miễn dịch, giảm viêm và hỗ trợ quá trình liền thương. Đây là nền tảng bắt buộc, vì vết thương khó có thể ổn định nếu đường huyết thường xuyên dao động.
• Đánh giá mức độ loét và nhiễm trùng: bác sĩ sẽ thăm khám độ sâu, tình trạng mô hoại tử, mức tưới máu và dấu hiệu nhiễm trùng. Trường hợp nghi viêm xương hoặc thiếu máu nặng thường cần thăm dò và theo dõi sát.
• Chăm sóc vết thương chuẩn: làm sạch, cắt lọc mô hoại tử khi cần, lựa chọn băng phù hợp để kiểm soát dịch tiết, bảo vệ mô hạt và giảm nguy cơ bội nhiễm.
• Giảm tải tỳ đè: sử dụng giày dép phù hợp, dụng cụ hỗ trợ, hoặc phương pháp cố định nhằm giảm áp lực lên ổ loét. Đây là bước hay bị bỏ qua nhưng quyết định tốc độ lành.
• Điều trị nhiễm trùng: tùy mức độ, có thể cần kháng sinh và can thiệp dẫn lưu áp xe. Trường hợp nhiễm trùng lan nhanh hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân cần xử trí tại cơ sở y tế.
• Cải thiện tuần hoàn: đánh giá mạch máu ngoại vi, kiểm soát yếu tố nguy cơ tim mạch và cân nhắc can thiệp nếu thiếu máu nặng.

Ưu điểm của Tây y là xử trí cấp cứu và kiểm soát nhiễm trùng, thiếu máu, vết loét theo chuẩn hóa, giúp giảm nhanh nguy cơ biến chứng nặng. Hạn chế là nếu chỉ tập trung vào vết thương tại chỗ mà chưa xây dựng nền kiểm soát đường huyết, giảm tải và chăm sóc bàn chân bền vững, nguy cơ tái loét vẫn cao; đồng thời người bệnh dễ mệt mỏi nếu điều trị kéo dài mà thiếu một kế hoạch phục hồi toàn diện.

Điều trị bằng Đông y

Trong thực hành của tôi, Đông y được sử dụng theo hướng phối hợp, nhằm hỗ trợ cơ thể phục hồi nền tảng: cải thiện cảm giác và tuần hoàn ngoại vi, nâng đỡ thể trạng, giảm đau nhức, hỗ trợ quá trình liền thương khi đã kiểm soát tốt nhiễm trùng và chăm sóc vết loét đúng chuẩn. Các phương pháp có thể gồm dùng thuốc theo thể trạng, châm cứu hoặc xoa bóp hỗ trợ tuần hoàn và giảm tê bì, kết hợp điều chỉnh ăn ngủ và nhịp sinh hoạt để đường huyết ổn định hơn.

Bà con cần nhớ, với loét sâu, mủ nhiều, sốt hoặc nghi thiếu máu nặng, việc thăm khám trực tiếp là bắt buộc để bảo đảm an toàn. Khi đã được đánh giá mức độ và kiểm soát nguy cơ cấp, Đông y thường phát huy vai trò rõ hơn ở giai đoạn phục hồi và dự phòng tái phát. Bà con muốn được tôi xem kỹ tình trạng bàn chân và xây dựng hướng phối hợp phù hợp thì có thể đặt lịch Khám và chữa bệnh Y học cổ truyền, hoặc liên hệ 0904.778.682 để tôi tư vấn trực tiếp và đồng hành sát sao.

Chăm sóc và phòng ngừa

Chăm sóc và phòng ngừa là phần quyết định đường dài. Tôi thường nói với bà con rằng, điều trị bàn chân đái tháo đường không chỉ nằm ở phòng khám, mà nằm ở thói quen mỗi ngày: kiểm tra bàn chân, chọn giày dép đúng, ăn ngủ điều độ và vận động phù hợp.

Ăn uống

• Mục tiêu chính: ổn định đường huyết, giảm dao động sau ăn, hỗ trợ miễn dịch và liền thương.
• Ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ như rau xanh, đậu, ngũ cốc nguyên hạt; phân bổ tinh bột hợp lý, tránh dồn tinh bột vào một bữa.
• Bổ sung đạm chất lượng từ cá, trứng, thịt nạc, đậu hũ để hỗ trợ tái tạo mô; lựa chọn chất béo tốt từ cá, hạt, dầu thực vật phù hợp.
• Hạn chế đường nhanh và đồ uống ngọt; giảm thực phẩm chế biến sẵn nhiều muối và chất béo bão hòa để bảo vệ mạch máu.
• Duy trì ăn đúng giờ, không bỏ bữa để giảm nguy cơ hạ đường huyết rồi tăng bù; uống đủ nước theo khả năng và bệnh nền kèm theo.

Sinh hoạt

• Kiểm tra bàn chân hằng ngày: nhìn kỹ lòng bàn chân, gót, kẽ ngón, quanh móng; nếu khó cúi, có thể dùng gương hoặc nhờ người thân hỗ trợ.
• Giữ chân sạch và khô: rửa nhẹ bằng nước ấm vừa, lau khô kỹ kẽ ngón; tránh ngâm nước nóng lâu vì dễ bỏng mà không cảm nhận được.
• Dưỡng ẩm đúng cách: bôi dưỡng ẩm vùng da khô nứt, nhưng tránh bôi vào kẽ ngón khi ẩm để giảm nguy cơ nấm kẽ.
• Giày dép phù hợp: chọn giày vừa chân, mũi rộng, đế êm; kiểm tra mặt trong giày trước khi mang để tránh dị vật; tuyệt đối không đi chân đất.
• Chăm sóc móng và chai chân an toàn: cắt móng thẳng, không cắt sát khóe; không tự dùng dao, lưỡi lam hay hóa chất tẩy chai vì dễ tạo vết thương.
• Theo dõi dấu hiệu cảnh báo: đỏ lan, sưng nóng, rỉ dịch, mùi hôi, đau tăng hoặc sốt là những dấu hiệu cần khám sớm.

Vận động và tâm lý

• Vận động vừa sức: đi bộ nhẹ, tập co duỗi cổ chân và ngón chân giúp tuần hoàn tốt hơn, nhưng phải phù hợp tình trạng bàn chân. Nếu đang có loét, ưu tiên bài tập ít tỳ đè theo hướng dẫn chuyên môn.
• Kiểm soát cân nặng và huyết áp: giảm gánh nặng lên bàn chân và bảo vệ hệ mạch, từ đó giảm nguy cơ loét tái phát.
• Tâm lý ổn định: stress làm đường huyết khó kiểm soát; bà con nên ngủ đủ, duy trì nhịp sinh hoạt đều, và tìm hoạt động thư giãn phù hợp như thở chậm, nghe nhạc, thiền nhẹ.

Bà con thương mến, bàn chân đái tháo đường không đáng sợ bằng sự chủ quan. Khi mình hiểu bệnh, phát hiện sớm và chăm sóc đúng, đôi chân vẫn có thể vững vàng đi cùng mình lâu dài. Nếu bà con cần tôi xem kỹ tình trạng, hướng dẫn cách chăm sóc an toàn theo từng mức độ và giải đáp những điều còn băn khoăn, bà con cứ liên hệ 0904.778.682; tôi luôn sẵn lòng đồng hành cùng bà con trên hành trình giữ gìn sức khỏe một cách bền vững.