Bàn Chân Vẹo Ở Trẻ: Nhận Biết, Điều Trị Và Phòng Ngừa Theo Y Học

Bàn chân vẹo hay bà con vẫn quen gọi là bàn chân khoèo là một dị tật cơ xương khớp bẩm sinh, trong đó bàn chân của trẻ bị xoay lệch trục và co rút phần mềm quanh cổ chân, khiến hình dạng bàn chân không ở tư thế sinh lý. Ở Việt Nam, số trẻ được phát hiện sớm và tiếp cận điều trị bài bản ngày càng tăng nhờ sàng lọc sau sinh và mạng lưới phục hồi chức năng phát triển, nhưng thực tế vẫn còn không ít trường hợp đến muộn vì gia đình nghĩ rằng chỉ cần lớn lên rồi sẽ tự thẳng.

Về y học hiện đại, đây là tình trạng biến dạng cấu trúc gồm xương, khớp, gân và cơ quanh cổ chân bàn chân, cần can thiệp sớm để đưa bàn chân về trục đúng và duy trì kết quả lâu dài. Về y học cổ truyền, tôi thường lý giải một cách ngắn gọn cho bà con rằng vùng gân cơ và cân mạch ở chi dưới của trẻ chưa được nuú nhu dưỡng tốt, dẫn đến co rút và kéo lệch trục, nên cần tác động đúng và đều để giúp phần mềm mềm ra, vận động thuận lại.

Điều quan trọng là bà con hiểu đây là bệnh có lộ trình điều trị rõ ràng. Khi được nhận diện sớm và theo đúng phác đồ, đa số trẻ có thể đạt chức năng vận động tốt, giảm nguy cơ đau và biến dạng thứ phát về sau.

Triệu chứng

Bàn chân vẹo thường biểu hiện ngay sau sinh. Nhìn bằng mắt thường, bàn chân có xu hướng quay vào trong và xuống dưới, gót chân bị kéo lên, phần trước bàn chân có thể khép và xoay trong. Tùy mức độ co rút của gân cơ và độ cứng của khớp, biểu hiện lâm sàng sẽ khác nhau. Tôi khuyến nghị bà con quan sát theo ba mức độ để dễ hình dung, nhưng việc phân độ chính xác vẫn cần bác sĩ thăm khám trực tiếp.

Triệu chứng mức độ nhẹ

Bàn chân chỉ hơi lệch vào trong, các nếp da vùng cổ chân chưa rõ, phần mềm còn mềm và có thể nắn đưa gần về tư thế thẳng tương đối dễ. Khi trẻ cử động, bàn chân vẫn có biên độ vận động khá, ít thấy bất đối xứng rõ ràng giữa hai bên.

Triệu chứng mức độ trung bình

Biến dạng rõ hơn, bàn chân có thể nhỏ và ngắn hơn bên còn lại. Phần trước bàn chân khép, xoay trong, cổ chân ở tư thế gấp gan và gân gót có dấu hiệu co rút. Khi bà con thử nắn nhẹ nhàng, bàn chân khó về trục thẳng và có cảm giác cứng hơn. Theo thời gian, nếu không can thiệp, bắp chân bên bệnh có thể kém phát triển hơn do sử dụng chức năng giảm.

Triệu chứng mức độ nặng

Bàn chân biến dạng rõ rệt và cứng, gần như không thể nắn đưa về tư thế bình thường. Gót chân bị kéo lên nhiều, bàn chân xoay trong mạnh, trẻ lớn hơn có thể có xu hướng tỳ lên bờ ngoài bàn chân khi đứng, làm tăng nguy cơ chai da, đau khi chịu lực và lệch trục chi dưới. Nếu bà con đang thấy bàn chân của bé cứng, vẹo rõ hoặc càng ngày càng lệch, tôi khuyên nên cho bé được khám sớm tại Khám và chữa bệnh Y học cổ truyền và bà con cần hỏi đáp vui lòng liên hệ 0904.778.682 để tôi tư vấn.

Nỗi lo và biến chứng

Nỗi lo lớn nhất của gia đình thường nằm ở hai câu hỏi: con có đi lại bình thường không và điều trị có kéo dài không. Về mặt y khoa, nếu bàn chân vẹo không được can thiệp đúng thời điểm, trẻ có nguy cơ đi lệch, giảm thăng bằng, tăng tải lên các khớp gối và háng, dễ đau khi vận động, hình thành chai da hoặc tổn thương phần mềm do tỳ đè bất thường. Một biến chứng đáng ngại khác là biến dạng thứ phát của xương và khớp theo thời gian, khiến việc chỉnh sửa khó khăn hơn và đôi khi cần can thiệp xâm lấn hơn. Ngoài thể chất, trẻ lớn lên có thể tự ti khi dáng đi khác bạn bè, vì vậy điều trị sớm không chỉ là chuyện hình dáng bàn chân mà còn là chất lượng sống dài hạn.

Nguyên nhân và cơ chế

Trong y học hiện đại, bàn chân vẹo bẩm sinh được xem là một dị tật cơ xương khớp có liên quan đến nhiều yếu tố. Các nghiên cứu cho thấy có vai trò của yếu tố gia đình và di truyền ở một số trường hợp, đồng thời có thể liên quan đến sự phát triển bất thường của mô mềm và cấu trúc xương khớp quanh cổ chân bàn chân trong giai đoạn bào thai. Điều đáng lưu ý là phần lớn trường hợp không tìm được một nguyên nhân đơn lẻ, mà là sự tương tác giữa yếu tố cơ địa và môi trường trong thai kỳ. Về cơ chế, các gân và cơ quanh cổ chân, đặc biệt vùng gân gót và nhóm cơ phía trong cẳng chân, có xu hướng co rút và mất cân bằng lực, kéo bàn chân vào tư thế gấp gan, xoay trong và khép trước bàn chân. Khi trẻ sinh ra, nếu giữ nguyên tư thế này, khớp và xương sẽ dần thích nghi theo hướng biến dạng.

Trong y học cổ truyền, tôi hay diễn giải cho bà con theo hướng cơ chế hình thành một cách mạch lạc và thực tế: thai nhi phát triển trong bụng mẹ là một quá trình cần sự nuôi dưỡng đồng đều của khí huyết đến gân cơ và cân mạch ở tứ chi. Khi sự nuôi dưỡng này chưa thuận, vùng gân cơ dễ bị co rút, đường vận động của khớp không tròn trịa, từ đó kéo lệch trục bàn chân. Cách hiểu này giúp bà con thấy rõ mục tiêu can thiệp không chỉ là nắn chỉnh hình dạng bên ngoài, mà còn là làm cho mô mềm mềm ra và vận động trở nên cân bằng hơn theo thời gian.

Phương pháp điều trị

Điều trị theo y học hiện đại

Nguyên tắc cốt lõi là điều trị sớm, chỉnh dần, duy trì lâu dài. Hiện nay, phương pháp được áp dụng rộng rãi trên thế giới là nắn chỉnh theo từng bước kết hợp bó bột tuần tự, thường được biết đến với tên Ponseti. Bác sĩ sẽ nắn nhẹ nhàng để đưa bàn chân về gần trục đúng, sau đó bó bột giữ tư thế, lặp lại theo chu kỳ, thường kéo dài vài tuần tùy mức độ. Ở một tỷ lệ trẻ, có thể cần một thủ thuật nhỏ nhằm giải phóng co rút gân gót, sau đó tiếp tục mang nẹp duy trì để ngăn tái phát. Khi trẻ lớn hơn, phục hồi chức năng và hướng dẫn vận động đúng đóng vai trò rất quan trọng để củng cố kết quả chỉnh hình.

Trong những trường hợp đến muộn, biến dạng rất cứng hoặc thất bại với điều trị bảo tồn, phẫu thuật có thể được cân nhắc. Mục tiêu phẫu thuật là chỉnh trục, giải phóng phần mềm bị co rút và cải thiện chức năng chịu lực của bàn chân, nhưng vẫn cần phục hồi chức năng sau mổ và theo dõi lâu dài.

Ưu điểm của điều trị hiện đại là có phác đồ rõ ràng, hiệu quả tốt nếu làm sớm và tuân thủ nẹp duy trì, giúp bàn chân về trục và giảm biến dạng thứ phát. Hạn chế là cần sự kiên trì của gia đình, tái khám đều, chăm sóc da khi bó bột nẹp và vẫn có nguy cơ tái phát nếu không tuân thủ duy trì hoặc trẻ tăng trưởng nhanh mà mô mềm chưa thích nghi kịp.

Điều trị hỗ trợ theo Đông y

Trong thực hành lâm sàng, tôi xem Đông y như một trụ hỗ trợ, đi cùng với chỉnh hình và phục hồi chức năng, nhằm tối ưu hóa điều kiện mô mềm. Mục tiêu chuyên môn là giúp thư giãn co cứng gân cơ, hỗ trợ lưu thông tại chỗ, cải thiện trạng thái vận động của vùng cổ chân bàn chân và nâng nền thể trạng để trẻ hợp tác tốt hơn trong quá trình tập luyện. Các phương pháp thường được cân nhắc theo độ tuổi và tình trạng cụ thể như xoa bóp nhẹ nhàng đúng kỹ thuật, tác động huyệt vị phù hợp, chăm sóc cơ thể theo nguyên tắc an toàn cho trẻ nhỏ. Tôi luôn nhấn mạnh với bà con rằng mọi can thiệp cần đúng mức, đều đặn và có theo dõi, tuyệt đối tránh tự bẻ nắn mạnh vì có thể gây tổn thương phần mềm.

Chăm sóc và phòng ngừa

Với bàn chân vẹo, chăm sóc đúng là chìa khóa để giảm biến chứng và hạn chế tái phát. Tôi thường hướng dẫn bà con theo ba trục ăn uống, sinh hoạt và vận động tâm lý. Mỗi trục đều có vai trò khoa học riêng, giúp mô mềm thích nghi, xương khớp phát triển đúng và trẻ có trải nghiệm điều trị nhẹ nhàng hơn.

Ăn uống

Về dinh dưỡng, mục tiêu là bảo đảm trẻ tăng trưởng tốt và mô xương khớp được nuôi dưỡng đầy đủ. Bà con nên chú trọng nguồn đạm chất lượng, chất béo tốt, vitamin và khoáng chất, đặc biệt là canxi và vitamin D theo tư vấn của bác sĩ nhi khoa. Với trẻ còn bú, dinh dưỡng của mẹ cần cân bằng và đa dạng. Dinh dưỡng tốt không thay thế điều trị chỉnh hình, nhưng giúp cơ thể có nền tảng phục hồi bền vững và giảm nguy cơ chậm phát triển vận động.

Sinh hoạt

Nếu trẻ đang trong giai đoạn bó bột hoặc mang nẹp, bà con cần tuân thủ lịch tái khám và thời gian duy trì theo hướng dẫn. Quan sát da vùng gót, mắt cá và các điểm tỳ đè mỗi ngày để phát hiện sớm dấu hiệu đỏ da, phồng rộp hoặc mùi bất thường. Giữ vệ sinh sạch sẽ, không để ẩm ướt kéo dài. Tuyệt đối không tự ý tháo, chỉnh nẹp hoặc dùng lực mạnh để nắn khi chưa được hướng dẫn chuyên môn, vì có thể làm tổn thương mô mềm và ảnh hưởng kết quả.

Vận động và tâm lý

Phục hồi chức năng và vận động đúng giúp củng cố kết quả chỉnh hình. Bà con nên cho trẻ tập theo đúng bài hướng dẫn, tăng dần mức độ, ưu tiên đều đặn hơn là tập nặng. Về tâm lý, trẻ nhỏ cảm nhận rất rõ sự lo lắng của người lớn. Khi gia đình giữ được bình tĩnh, kiên trì và tạo không khí hợp tác, trẻ sẽ dễ chấp nhận mang nẹp, tập vận động và tái khám. Tôi thường nhắc bà con rằng mục tiêu dài hạn là chức năng đi lại và sự tự tin của con, nên sự bền bỉ mỗi ngày sẽ tạo nên khác biệt lớn.

Đi cùng bà con trong những ca bàn chân vẹo, tôi luôn thấy một điều rất rõ: điều trị không chỉ là kỹ thuật y khoa, mà còn là hành trình của sự kiên trì và hiểu đúng. Khi bà con chủ động phát hiện sớm, theo đúng lộ trình chỉnh hình và phục hồi chức năng, đồng thời chăm sóc cơ thể cho con một cách khoa học, kết quả thường sẽ tiến triển vững vàng theo thời gian. Tôi vẫn ở đây để đồng hành, bà con cần hỏi đáp vui lòng liên hệ 0904.778.682 để tôi tư vấn, mình cùng nhau đi đường dài cho con có một nền vận động khỏe và tự tin.