Bàn Chân Khoèo Ở Trẻ: Nhận Biết, Điều Trị Và Chăm Sóc Sớm

Bà con thân mến, bàn chân khoèo là một dị tật bẩm sinh của hệ cơ xương khớp, khiến bàn chân của trẻ bị vẹo vào trong và xuống dưới ngay từ khi chào đời. Trong thực hành lâm sàng, tôi gặp không ít gia đình hoang mang vì nhìn bàn chân con “không giống bình thường”, rồi lo lắng không biết con có đi đứng được hay không.

Theo Tây y, đây là tình trạng biến dạng cấu trúc gồm xương, khớp, dây chằng và gân cơ quanh cổ chân – bàn chân; nếu can thiệp đúng thời điểm, đa số trẻ có thể đạt chức năng vận động rất tốt. Theo góc nhìn Đông y, nhóm bệnh lý này thường được nhìn như một rối loạn cân – cân mạch ở chi dưới, cần chú trọng phục hồi sự mềm mại – linh hoạt của gân cơ và nuôi dưỡng lâu dài để nâng đỡ vận động.

Thực tế ở Việt Nam, nhờ sàng lọc sau sinh và truyền thông y tế tốt hơn, nhiều trẻ được phát hiện sớm; tuy nhiên vẫn còn không ít trường hợp đến muộn vì nhầm với “bàn chân vặn nhẹ rồi tự hết” hoặc do gia đình ngại đưa trẻ đi chỉnh hình sớm. Với bàn chân khoèo, thời điểm và lộ trình điều trị quyết định rất lớn đến kết quả dài hạn.

Triệu chứng

Bà con lưu ý: bàn chân khoèo thường nhìn thấy ngay sau sinh. Dấu hiệu không chỉ nằm ở “hình dáng” mà còn ở độ cứng và giới hạn vận động của bàn chân. Khi quan sát, nên nhìn cả hai chân, so độ đối xứng, sờ nhẹ vùng gót và cổ chân, và theo dõi khả năng đưa bàn chân về vị trí trung gian.

Triệu chứng nhẹ – dễ bỏ qua

• Bàn chân hơi xoay vào trong, nhưng vẫn có thể đưa về gần thẳng bằng tay một cách tương đối dễ.
• Gót chân có vẻ “lệch” nhẹ, nếp da vùng cổ chân – gót bất đối xứng.
• Trẻ ít phản ứng đau khi chạm, nhưng bàn chân trông khác bên còn lại (nếu khoèo một bên).

Triệu chứng trung bình – ảnh hưởng sinh hoạt

• Bàn chân vẹo rõ: mũi chân quay vào trong và xuống dưới; lòng bàn chân có xu hướng nghiêng.
• Khó đưa bàn chân về vị trí thẳng bằng thao tác nhẹ; cảm giác “cứng” quanh cổ chân và gân gót.
• Cẳng chân bên bệnh có thể nhỏ hơn nhẹ; gót chân nhìn như bị kéo lên cao.

Triệu chứng nặng – dấu hiệu bệnh tiến triển

• Biến dạng rất rõ: bàn chân xoay trong mạnh, gót nâng cao, bàn chân có thể ở tư thế gần như “đi bằng bờ ngoài”.
• Rất hạn chế vận động cổ chân; hầu như không thể đưa về vị trí trung gian bằng tay.
• Khi trẻ lớn hơn có thể xuất hiện chai da, loét tỳ đè do điểm chịu lực sai; dáng đi khập khiễng, dễ té ngã.

Nếu bà con thấy bàn chân trẻ cứng, vẹo rõ, hoặc càng ngày càng khó đưa về tư thế bình thường, cần cho trẻ thăm khám sớm tại cơ sở có chuyên khoa chấn thương chỉnh hình hoặc phục hồi chức năng. Trong trường hợp bà con muốn được định hướng phối hợp chăm sóc theo y học cổ truyền để đồng hành cùng quá trình chỉnh hình, bà con có thể đặt lịch tại Khám và chữa bệnh Y học cổ truyền hoặc liên hệ 0904.778.682 để tôi tư vấn trực tiếp.

Nỗi lo & Biến chứng

Với bàn chân khoèo, biến chứng không chỉ là “đi lại khó” mà còn là chuỗi hệ quả kéo dài nếu can thiệp muộn hoặc theo dõi không sát. Về mặt thể chất, trẻ có thể đi lệch trục, tỳ đè sai điểm, gây chai – loét da, đau khi đi lại, giảm sức bền vận động, lâu dài ảnh hưởng khớp cổ chân, gối, hông và cột sống do bù trừ tư thế. Khi biến dạng nặng, can thiệp thường phức tạp hơn, nguy cơ tái phát cao hơn, và cần thời gian phục hồi dài hơn.

Đi kèm với đó là nỗi lo rất “người nhà” mà tôi thường nghe: sợ con bị bạn bè trêu chọc, sợ con tự ti, sợ phải phẫu thuật, sợ điều trị tốn kém và sợ chăm sóc không đúng làm bệnh quay lại. Nhiều gia đình rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài, vừa thương con vừa hoang mang vì không biết nên bắt đầu từ đâu.

Chính vì vậy, phát hiện sớm và theo lộ trình điều trị chuẩn là chìa khóa để giảm biến chứng, giảm gánh nặng tâm lý và giúp trẻ có cơ hội phát triển vận động gần như bình thường.

Nguyên nhân & Cơ chế

Theo Tây y, bàn chân khoèo là dị tật bẩm sinh liên quan đến sự phát triển bất thường của cấu trúc xương bàn – cổ chân, cùng với co rút mô mềm (dây chằng, bao khớp, gân cơ), đặc biệt vùng gân gót và các nhóm cơ xoay trong. Nhiều trường hợp được xem là vô căn, tức không tìm được một nguyên nhân đơn lẻ; một số yếu tố thường được nhắc đến gồm yếu tố di truyền, ảnh hưởng phát triển trong bào thai và các bất thường thần kinh – cơ đi kèm ở một số trẻ.

Theo Đông y, nhóm biểu hiện co rút – hạn chế vận động ở chi dưới thường được nhìn theo hướng kinh cân và sự nuôi dưỡng gân cơ. Khi cân mạch nuôi dưỡng kém hoặc sự điều hòa vận động ở chi dưới không thuận, gân cơ dễ mất tính mềm mại và đàn hồi. Cách nhìn này không thay thế chẩn đoán chỉnh hình, nhưng hữu ích khi xây dựng kế hoạch chăm sóc dài hạn: chú trọng phục hồi linh hoạt mô mềm, nâng đỡ khí huyết nuôi dưỡng và hỗ trợ giảm căng co trong giai đoạn phục hồi.

Phương pháp điều trị

Điều trị theo Tây y

Mục tiêu cốt lõi của Tây y là đưa bàn chân về vị trí giải phẫu gần bình thường, duy trì ổn định, và tối ưu chức năng vận động. Tùy mức độ và thời điểm phát hiện, bác sĩ chỉnh hình sẽ lựa chọn chiến lược phù hợp, thường gồm các nhóm can thiệp sau:

• Chỉnh hình bảo tồn sớm: nắn chỉnh từng bước và bó bột tuần tự theo phác đồ chuẩn; sau đó duy trì bằng nẹp để hạn chế tái phát. Đây là hướng tiếp cận được ưu tiên khi phát hiện sớm, vì tận dụng tính mềm dẻo mô mềm của trẻ nhỏ.
• Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng: kéo giãn, tập vận động cổ chân – bàn chân, huấn luyện dáng đi khi trẻ lớn, kết hợp theo dõi phát triển vận động toàn thân.
• Can thiệp thủ thuật hoặc phẫu thuật: áp dụng khi biến dạng cứng, điều trị bảo tồn không đạt mục tiêu, hoặc tái phát nặng. Phẫu thuật có thể nhằm giải phóng mô mềm, điều chỉnh gân cơ hoặc chỉnh trục xương tùy chỉ định.

Ưu điểm của Tây y là có mục tiêu chỉnh trục rõ ràng, kỹ thuật chuẩn hóa, hiệu quả chức năng cao khi làm đúng thời điểm và đúng phác đồ. Hạn chế là cần tuân thủ nghiêm ngặt lịch bó bột – mang nẹp – tái khám; nếu bỏ dở hoặc dùng nẹp không đúng, nguy cơ tái phát tăng. Một số trẻ cần can thiệp nhiều giai đoạn, đòi hỏi gia đình kiên trì và phối hợp chặt với bác sĩ chỉnh hình.

Điều trị theo Đông y trong vai trò hỗ trợ

Với bàn chân khoèo, Đông y không thay thế nắn chỉnh, bó bột hay can thiệp chỉnh hình. Vai trò phù hợp nhất là hỗ trợ trong quá trình phục hồi: giúp cơ thể trẻ thích nghi tốt hơn với quá trình chỉnh trục, hỗ trợ thư giãn mô mềm, giảm căng co, nâng đỡ nền tảng vận động và chăm sóc tổng thể thể chất – tinh thần cho cả gia đình.

• Không dùng thuốc: xoa bóp nhẹ nhàng theo hướng thư cân, hỗ trợ tuần hoàn ngoại vi; một số trường hợp có thể cân nhắc châm cứu hoặc các kỹ thuật y học cổ truyền khác khi trẻ đủ điều kiện và được thăm khám trực tiếp, tuyệt đối không tự thực hiện tại nhà.
• Dùng thuốc theo đánh giá cá thể: trong thực hành, tôi thường cân nhắc các hướng hỗ trợ cơ xương khớp nhằm nâng đỡ gân cơ và vận động, nhưng luôn đặt an toàn và sự phù hợp lứa tuổi lên trước, đồng thời phối hợp chặt với kế hoạch chỉnh hình của bác sĩ chuyên khoa.

Nếu bà con đang theo lộ trình chỉnh hình và muốn có thêm một giải pháp hỗ trợ bằng Đông y để đồng hành, tôi có thể cân nhắc hướng dùng BÀI THUỐC XƯƠNG KHỚP tùy tình trạng thực tế khi thăm khám; bà con đặt lịch tại Khám và chữa bệnh Y học cổ truyền hoặc liên hệ 0904.778.682 để tôi tư vấn trực tiếp.

Chăm sóc & Phòng ngừa

Ăn uống

Với trẻ nhỏ, nền tảng dinh dưỡng tốt giúp cơ xương khớp phát triển đồng đều và hỗ trợ phục hồi. Bà con ưu tiên chế độ ăn cân đối theo lứa tuổi, đủ chất đạm, chất béo tốt, vitamin và khoáng chất. Với trẻ bú mẹ, duy trì bú mẹ đúng cách và theo dõi tăng trưởng định kỳ là rất quan trọng. Khi trẻ ăn dặm hoặc lớn hơn, nên xây dựng thói quen ăn đa dạng thực phẩm để hỗ trợ phát triển xương, cơ và thần kinh vận động.

Về uống nước, bà con duy trì thói quen cho trẻ uống đủ theo nhu cầu, chia nhỏ trong ngày, ưu tiên nước ấm vừa và tư thế ngồi/đứng phù hợp để trẻ thoải mái. Dinh dưỡng đều đặn, không “bữa được bữa mất”, sẽ giúp cơ thể có nền tảng phục hồi tốt hơn trong giai đoạn mang nẹp hoặc tập phục hồi chức năng.

Sinh hoạt

Bà con cần tuân thủ hướng dẫn chăm sóc bột/nẹp: giữ sạch – khô, theo dõi vùng da tỳ đè, quan sát màu sắc và nhiệt độ ngón chân, và đưa trẻ đi tái khám đúng hẹn. Khi thay nẹp hoặc tập tại nhà theo hướng dẫn, thao tác cần nhẹ nhàng, tránh bẻ vặn mạnh tay vì có thể làm tổn thương mô mềm.

Giấc ngủ và nhịp sinh hoạt ổn định cũng là “thuốc nền” cho phục hồi. Trẻ ngủ đủ sẽ giảm cáu gắt, hợp tác tốt hơn với mang nẹp và tập luyện. Với gia đình, việc phân chia chăm sóc để người chăm chính không bị kiệt sức là điều rất đáng làm.

Vận động & tâm lý

Vận động phục hồi cần đúng giai đoạn. Khi bác sĩ cho phép, bà con hỗ trợ trẻ tập các bài vận động cổ chân – bàn chân theo hướng dẫn phục hồi chức năng, chú trọng tính đều đặn hơn là “tập thật nhiều”. Khi trẻ bắt đầu tập đứng và đi, nên tạo môi trường an toàn, mặt phẳng ổn định, giày dép phù hợp và theo dõi dáng đi để phát hiện sớm dấu hiệu tái lệch.

Về tâm lý, bà con đừng xem đây là “khuyết điểm” của con. Trẻ cảm nhận rất nhanh thái độ của người lớn. Một lời động viên đúng lúc, một thái độ bình tĩnh khi chăm nẹp, sẽ giúp trẻ hợp tác tốt và giảm stress cho cả nhà. Nếu bà con có điều gì còn băn khoăn về chăm sóc tại nhà, lịch tái khám, hoặc phối hợp hỗ trợ Đông y sao cho an toàn, bà con cứ gọi 0904.778.682 để tôi trao đổi thẳng thắn, rõ ràng.

Bà con ạ, với bàn chân khoèo, điều quý nhất không phải là làm thật nhanh, mà là làm thật đúng và thật đều. Tôi vẫn hay nói rằng: kiên trì với từng lần tái khám, từng giai đoạn mang nẹp, từng bài tập nhỏ mỗi ngày, chính là đang mở đường cho con bước đi vững vàng về sau. Tôi luôn đồng hành cùng bà con bằng sự tận tâm và bằng những lựa chọn an toàn, phù hợp nhất cho từng em bé.