Bàn Chân Rũ Là Gì? Triệu Chứng, Nguyên Nhân Và Cách Điều Trị

Bà con nào từng “bước hụt” khi đi, mũi chân cứ quệt xuống sàn, dễ vấp bậc cửa hay cầu thang, sẽ hiểu cảm giác bất an của tình trạng bàn chân rũ. Trong lâm sàng, đây là biểu hiện suy giảm chức năng gập mu bàn chân, khiến dáng đi biến đổi và nguy cơ té ngã tăng rõ rệt.

Nhìn theo Tây y, bàn chân rũ thường là dấu hiệu tổn thương hoặc rối loạn dẫn truyền ở hệ thần kinh chi dưới, làm nhóm cơ nâng mũi chân hoạt động kém. Nhìn theo Đông y, hiện tượng này hay liên quan đến sự suy yếu nuôi dưỡng cân cơ và sự thông suốt của kinh lạc vùng chi dưới, khiến vận động trở nên nặng nề, thiếu linh hoạt.

Thực tế tại Việt Nam, tình trạng bàn chân rũ gặp ở nhiều bối cảnh: người làm việc văn phòng ngồi lâu, người lao động có chấn thương vùng gối – cẳng chân, người có bệnh lý cột sống thắt lưng, và cả nhóm bệnh mạn tính ảnh hưởng thần kinh ngoại biên. Xu hướng đáng chú ý là nhiều bà con chủ quan vì nghĩ “mỏi chân” thông thường, đến khi vấp té liên tục mới đi khám thì phục hồi thường khó hơn.

Triệu chứng bàn chân rũ

Mức độ nhẹ

Ở giai đoạn nhẹ, bà con thường nhận thấy mũi chân nhấc lên yếu hơn so với bên còn lại, đặc biệt khi đi nhanh hoặc đi đường không bằng phẳng. Dấu hiệu điển hình là hay quệt mũi giày xuống sàn, dễ vấp bậc thấp, và cảm giác mỏi vùng cẳng chân trước khi đi lâu.

Một số trường hợp kèm cảm giác tê râm ran hoặc giảm cảm giác ở mu bàn chân hay bờ ngoài cẳng chân, tuy không phải ai cũng có. Ở mức này, dáng đi có thể chưa biến dạng rõ ràng, nhưng sự “thiếu chắc chân” thường đã khiến bà con ngại vận động mạnh.

Mức độ trung bình

Khi mức độ trung bình, yếu cơ gập mu bàn chân rõ hơn. Bà con thường phải “nhấc gối cao” để mũi chân không quệt xuống sàn, dáng đi trở nên khác thường và dễ mỏi nhanh. Việc leo cầu thang, đi dốc hoặc đi đường dài khó khăn hơn trước.

Ở giai đoạn này, bà con có thể bắt đầu né tránh các hoạt động đòi hỏi sự linh hoạt của cổ chân như chạy, nhảy, hoặc đi nhanh trong không gian đông người. Nếu đi chân trần, biểu hiện mũi chân rũ và tiếng “đập” của bàn chân xuống sàn có thể rõ hơn.

Mức độ nặng

Ở mức độ nặng, bà con gần như không nhấc được mũi chân. Việc đi lại trở nên phụ thuộc hỗ trợ như vịn, nẹp, hoặc cần người dìu. Nguy cơ té ngã tăng cao, đặc biệt khi đi nơi thiếu sáng, nền trơn, hoặc có vật cản nhỏ.

Kèm theo đó, nếu kéo dài, có thể xuất hiện teo cơ vùng cẳng chân, giảm sức cơ rõ rệt, hạn chế tầm vận động cổ chân, và cảm giác tê bì lan rộng hơn tùy nguyên nhân nền. Một số bà con còn mô tả cảm giác “bàn chân không nghe lời”, bước đi mất nhịp, rất dễ mỏi và mất tự tin khi ra ngoài.

Bà con đang ở mức nặng, yếu tăng nhanh, mới xuất hiện sau chấn thương hoặc kèm đau thắt lưng lan xuống chân, nên đi khám sớm tại Khám và chữa bệnh Y học cổ truyền để được đánh giá toàn diện và định hướng phục hồi an toàn; nếu cần hỏi đáp nhanh, bà con có thể liên hệ 0904.778.682 để tôi tư vấn.

Nỗi lo và biến chứng bà con thường gặp

Điều làm bà con lo nhất không chỉ là đi lại khó, mà là nỗi sợ “yếu dần thành liệt”, sợ phải can thiệp lớn, và sợ phụ thuộc người thân. Về mặt chuyên môn, nếu không xử trí đúng và kịp thời, bàn chân rũ có thể dẫn tới té ngã chấn thương, teo cơ, co rút gân gót, lệch trục vận động, và suy giảm chức năng đi lại kéo dài. Những biến chứng này ảnh hưởng trực tiếp chất lượng sống, đặc biệt ở người lớn tuổi hoặc người có bệnh nền.

Nguyên nhân và cơ chế hình thành

Góc nhìn Tây y

Về cơ chế, bàn chân rũ xuất hiện khi đường dẫn truyền thần kinh đến nhóm cơ gập mu bàn chân bị gián đoạn hoặc suy giảm, khiến lực nâng mũi chân không đủ để thực hiện động tác trong chu kỳ bước đi. Tổn thương có thể nằm ở dây thần kinh ngoại biên, rễ thần kinh, đám rối thần kinh, hoặc trung ương, tùy căn nguyên.

Nhóm nguyên nhân thường gặp gồm:

• Tổn thương hoặc chèn ép dây thần kinh mác (peroneal nerve): đây là nguyên nhân hay gặp vì dây thần kinh này đi nông quanh vùng chỏm xương mác, dễ bị chèn ép do tư thế ngồi bắt chéo chân kéo dài, quỳ lâu, bó bột/nẹp quá chặt, chấn thương quanh gối hoặc sau phẫu thuật.
• Chèn ép rễ thần kinh L5 do bệnh lý cột sống thắt lưng: thoát vị đĩa đệm, hẹp ống sống hoặc thoái hóa có thể gây đau lan và yếu nhóm cơ nâng mũi chân.
• Bệnh lý thần kinh ngoại biên do chuyển hóa hoặc mạn tính: ví dụ tổn thương thần kinh do đái tháo đường, thiếu hụt dinh dưỡng thần kinh, hoặc các bệnh lý thần kinh cơ khác, có thể làm yếu cơ theo cơ chế lan tỏa.

Điểm quan trọng là bàn chân rũ không phải một “bệnh đơn lẻ”, mà là một biểu hiện. Vì vậy, nguyên tắc chuyên môn là cần xác định vị trí tổn thương và nguyên nhân nền để chọn hướng điều trị phù hợp.

Góc nhìn Đông y

Ở góc nhìn Đông y, vận động của chi dưới chịu ảnh hưởng bởi sự nuôi dưỡng cân cơ và sự thông suốt của kinh lạc. Khi quá trình nuôi dưỡng suy giảm hoặc sự lưu thông bị trở ngại, gân cơ dễ yếu, cứng, và vận động trở nên thiếu linh hoạt. Với bàn chân rũ, biểu hiện “mũi chân không nâng lên được” có thể được hiểu như sự suy giảm điều khiển vận động của cân cơ vùng cẳng chân – cổ chân, kèm theo trạng thái tê mỏi, nặng chân ở một số bà con.

Trong thực hành, tôi luôn nhấn mạnh: phần lý giải theo Đông y là để định hướng hỗ trợ phục hồi phù hợp, nhưng vẫn cần đánh giá tổng thể để loại trừ các nguyên nhân cần xử trí chuyên khoa kịp thời.

Phương pháp điều trị

Mục tiêu điều trị chung

Điều trị bàn chân rũ cần hướng tới ba mục tiêu: bảo đảm an toàn khi đi lại (giảm té ngã), phục hồi chức năng nâng mũi chân và dáng đi, đồng thời xử trí nguyên nhân nền để hạn chế tái diễn hoặc tiến triển. Tùy mức độ và nguyên nhân, kế hoạch điều trị có thể kéo dài và đòi hỏi phối hợp đa mô thức.

Điều trị theo Tây y

Trong Tây y, bước quan trọng nhất là đánh giá nguyên nhân và mức độ tổn thương. Bác sĩ có thể thăm khám thần kinh cơ (sức cơ, phản xạ, cảm giác), đánh giá dáng đi, và chỉ định các thăm dò như điện cơ – dẫn truyền thần kinh, hoặc hình ảnh học cột sống/chi dưới khi cần.

Các phương pháp điều trị thường được áp dụng gồm:

• Nẹp cổ chân – bàn chân (AFO) hoặc hỗ trợ chỉnh hình: giúp giữ cổ chân ở vị trí chức năng, hạn chế quệt mũi chân, giảm vấp té và tạo điều kiện cho tập phục hồi.
• Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng: tập mạnh nhóm cơ gập mu bàn chân, tập kiểm soát cổ chân, tập dáng đi, kéo giãn và duy trì tầm vận động để hạn chế co rút gân gót; phối hợp bài tập thăng bằng nhằm giảm nguy cơ té ngã.
• Điều trị nguyên nhân nền: nếu do chèn ép thần kinh, chấn thương, hoặc bệnh lý cột sống, bác sĩ sẽ cân nhắc các hướng điều trị phù hợp (nội khoa, can thiệp, hoặc phẫu thuật) tùy mức độ và đáp ứng. Trường hợp do bệnh mạn tính ảnh hưởng thần kinh, kiểm soát bệnh nền và tối ưu dinh dưỡng thần kinh là nền tảng quan trọng.

Ưu điểm: tiếp cận theo cơ chế giải phẫu – sinh lý rõ ràng, có công cụ chẩn đoán xác định vị trí tổn thương, và các can thiệp phục hồi chức năng được chuẩn hóa, đặc biệt hữu ích trong giai đoạn cấp và các trường hợp có dấu hiệu cảnh báo.

Hạn chế: kết quả phục hồi phụ thuộc mạnh vào nguyên nhân, thời gian phát hiện, và mức độ tổn thương thần kinh; nhiều trường hợp cần kiên trì tập luyện kéo dài. Ngoài ra, một số can thiệp có thể gây bất tiện sinh hoạt hoặc có chỉ định chặt chẽ, không phải bà con nào cũng phù hợp.

Điều trị theo Đông y (hỗ trợ phục hồi)

Trong Đông y, mục tiêu trọng tâm là hỗ trợ cải thiện vận động, giảm tê mỏi, thư giãn mô mềm, và tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình phục hồi thần kinh – cơ. Tùy thể trạng và biểu hiện đi kèm, các phương pháp thường được phối hợp gồm châm cứu hoặc điện châm, xoa bóp bấm huyệt, và luyện tập dưỡng sinh hướng đến tăng kiểm soát cổ chân và sức cơ vùng cẳng chân.

Điểm tôi luôn nhắc bà con là: Đông y không thay thế đánh giá nguyên nhân nền theo y khoa hiện đại, nhưng có thể là một “mũi hỗ trợ” quan trọng giúp bà con kiên trì phục hồi, nhất là ở giai đoạn mạn tính, cơ mềm yếu, tê mỏi dai dẳng hoặc vận động hồi phục chậm.

Nếu bà con muốn tìm hiểu hướng phối hợp Đông y phù hợp với tình trạng bàn chân rũ và nền cơ xương khớp đi kèm, bà con có thể thăm khám tại Khám và chữa bệnh Y học cổ truyền để tôi trực tiếp đánh giá và cân nhắc sử dụng BÀI THUỐC XƯƠNG KHỚP theo đúng thể trạng; cần tư vấn nhanh, bà con liên hệ 0904.778.682.

Chăm sóc và phòng ngừa

Ăn uống

Về nguyên tắc dinh dưỡng, bà con nên ưu tiên chế độ ăn hỗ trợ thần kinh và cơ: đủ đạm chất lượng (cá, trứng, đậu, thịt nạc), đa dạng rau xanh và trái cây để cung cấp vi chất, và nhóm chất béo tốt (dầu thực vật phù hợp, hạt, cá béo) nhằm hỗ trợ chuyển hóa. Với bà con có bệnh nền chuyển hóa như đái tháo đường, việc kiểm soát đường huyết và chế độ ăn theo hướng dẫn y khoa là nền tảng để giảm tiến triển tổn thương thần kinh ngoại biên.

Bên cạnh đó, hạn chế rượu bia và tránh thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài cũng là cách giảm rủi ro rối loạn thần kinh – cơ. Nếu bà con ăn uống kém, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc tê bì lan rộng, nên đi khám để được đánh giá toàn diện.

Sinh hoạt

Bà con cần giảm các yếu tố làm tăng chèn ép thần kinh hoặc gây mất an toàn khi đi lại. Tránh ngồi bắt chéo chân lâu, tránh quỳ hoặc gập gối kéo dài, và lưu ý nếu có nẹp/bó vùng cẳng chân thì không để quá chặt. Giày dép nên vừa chân, đế ổn định, hạn chế dép trơn trượt hoặc quá mềm làm cổ chân mất vững.

Trong nhà, bà con nên sắp xếp không gian đi lại thông thoáng, đủ ánh sáng, hạn chế thảm trơn, dây điện vướng chân, và cân nhắc tay vịn ở khu vực dễ trượt như nhà tắm. Đây là biện pháp đơn giản nhưng giúp giảm té ngã đáng kể.

Vận động và tâm lý

Phục hồi chức năng là “trục xương sống” của quá trình cải thiện bàn chân rũ. Bà con nên tập theo hướng dẫn của chuyên viên phục hồi: bài tập tăng sức cơ nâng mũi chân, kiểm soát cổ chân, kéo giãn vùng gân gót – cơ cẳng chân, tập dáng đi và thăng bằng. Nếu được chỉ định nẹp cổ chân – bàn chân, bà con nên dùng đúng thời điểm (đặc biệt khi ra ngoài hoặc đi đường khó) để giảm vấp té và duy trì dáng đi an toàn.

Về tâm lý, bàn chân rũ dễ làm bà con tự ti và ngại vận động, nhưng tránh vận động lại khiến cơ yếu nhanh hơn. Tôi thường khuyên bà con đặt mục tiêu nhỏ theo tuần: hôm nay đi chắc hơn hôm qua, tuần này vấp ít hơn tuần trước. Sự kiên trì, đều đặn và đúng kỹ thuật sẽ giúp cơ thể tích lũy cải thiện theo thời gian.

Điều tôi mong bà con nhớ là: bàn chân rũ không chỉ là “đi lại khó”, mà là tín hiệu cho thấy hệ thần kinh – cơ của mình đang cần được đánh giá và phục hồi bài bản. Nếu bà con đi sớm, hiểu đúng nguyên nhân, và kiên trì theo lộ trình, cơ hội cải thiện chức năng sẽ vững vàng hơn. Tôi luôn sẵn lòng đồng hành để bà con có một kế hoạch phù hợp, an toàn và có cơ sở khoa học.